हळूहळू गावातल्या भक्तीने कूस फेरली़ देव्हाºयाचे रूप पालटू लागले़ शेगावीच्या राणाचे,शिर्डीच्या साईबाबांचे छायाचित्र भिंतीवर लटकले़ देवाच्या जागी भलत्याच ‘बाबां’नी आक्रमण केले़ भक्तीची,श्रद्धेची जागा ‘अध्यात्म’च्या नव्या क्रांतीने घेतली़ देव्हाºयापुढे ‘नत’ होण्यासाठी झुकलेले मस्तक आता तासभºयासाठी बाबांपुढे झुकू लागले़ गळ्यासह आता मनगटाभोवती माळा गुरफटल्या जावू लागल्या़
गावात राबता शेतकºयांचाच असायचा! गाव आणि शेती असंच समीकरण बनलं होतं़ नोकरदार वर्ग फारच कमी होता़ असायचे ते मास्तर, चपराशी, कोतवाल, तलाठी असे काही महत्त्वाचे नोकरदार असे़ तरीही शेतकºयांचा आवाका रग्गड होता़ शेतीच्या कामातून थोडी फुरसत मिळाली की तो सण,उत्सवात रमवून घेत असे़ गावात किंवा पंचक्रोशीत यात्रा,शंकरपट,दंडार,गंगासागर असे कार्यक्रम असले की कामातून सवड काढत आपल्या कुटुंबीयांसह सहभागी होत़
याशिवाय गावात प्रवचन, कीर्तन, खंजरी भजन, अवधुती भजन,भारूड,ज्ञानेश्वरी पारायण, काकडा, अखंड रामायण आदी कार्यक्रम होत़ यावेळी गोपालकाला आणि महाप्रसादाचे आयोजन करण्यात येत असे़ थंडीत कुडकुडत आंघोळ करीत पहाटे पहाटे काकड्याला जाण्यात मोठी मजा येत असे़ अगदी चार वर्षांचा बालकही त्यासाठी तयार असे़
गावात पंगत होत़ कधीकधी खिचडा करण्यात येई़त्यासाठी गावातून रोख रक्कम, धान्य अशा स्वरूपात वर्गणी स्वीकारण्यात येत असे़ गावकरी तनमनधनाने मदत करीत़ गावाशिवाय परिसरातील कित्येक लोक आपल्या घरातील कार्य समजून कार्यक्रमात सहभागी होत़ गावात एकजूट होती़ तसेच, संत गाडगेबाबा, वंदनीय तुकडोजी महाराज, लहानुजी महाराज यांची जयंती आणि पुण्यतिथीचा कार्यक्रम होई़ पालखीतून मिरवणूक काढण्यात येत़ त्यानिमित्ताने ग्रामसफाई होत़ महिला, पुरुष, युवक, युवती मोठ्या उत्साहाने श्रमदान करीत़
काळ बदलला, गावात गाड्या धावू लागल्या, दुचाकी वाढल्या, शहरातले गुटखे गावात आले़ गावातली पोरं बाहेरगावी शाळेत पळायला लागली़ नवी लफडी तयार झाली़ बाहेरची गावात पोहोचली़ हळूहळू गावातली भक्तीने कूस फेरली़ देव्हाºयाचे रूप पालटू लागले़ शेगावीच्या राणाचे,शिर्डीच्या साईबाबांचे छायाचित्र भिंतीवर लटकले़ देवाच्या जागी भलत्याच बेगड्या‘बाबां’नी चाल केली़ भक्तीची,श्रद्धेची जागा ‘अध्यात्म’च्या नव्या क्रांतीने घेतली़ देव्हाºयापुढे ‘नत’ होण्यासाठी झुकलेले मस्तक आता तासभºयासाठी बाबांपुढे झुकू लागले़ गळ्यासह आता मनगटाभोवती माळा गुरफटल्या जावू लागल्या़ गावात आश्रम बांधण्यावर चर्चा होवू लागली़ सार्वजनिक हिताच्या कामासाठी खिश्यात हात घालण्यास ‘काकूं’ करणारे आता अघळपघळ पैसा मोजू लागले़ खरं तर हा समाजाविरुद्ध मोठा कट होता़
दुसरे संकट म्हणजे आता शहरातल्या त्यांच्या ‘एजंटां’ नी खेड्यापाड्यांत आपले हातपाय पसरविणे सुरू केले आहे़ त्यामुळे ह्या नव्या महा‘राजां’नी गावात धुमाकूळ घातला असून त्यांचे कार्यकर्ते अत्यंत नियोजितपणे आपापले काम करीत आहेत़ गावातील विठ्ठल,राम आणि हनुमान मंदिरातील भजनकºयांचा गोतावळा आता दुसरीकडेच वळताहेत़ आता तर काहीशा मोठ्या गावात अनेक बुवांनी आपले बस्तान ठोकले आहे़भाविक मंडळी महाराजांच्या, बुबांच्या विविध गटात विभागली आहेत़ काही वर्षांपूर्वी खेड्याखेड्यात करणी, बुवाबाजीचा मोठा जोर होता़ त्यामुळे मांत्रिकांची चांदी होती़ पाणी वा लिंबू भारून देणे,भानामती, लावडीन असाही प्रकार होता़ संपूर्ण गावाची ‘बांधणूक ’ करण्यासारखे प्रकार घडून येत़ त्यासाठी गावकरी वर्गणी करीत़ गावदैवतांची आस्थेने पूजाअर्चा करण्यात येत असे़ या सर्व प्रकारात अंधश्रद्धेचा गंध असला तरी कुणाचा विरोध होत नव्हता़ कारण त्यात भावना, श्रद्धा होती़ त्यानंतर मात्र महाराज, बुवांनी आक्रमण केले़ या वर्गांचा राखणदार होता खेड्यातील शिकलेला वर्ग़ सुशिक्षित माणूस पुढे असल्याने खेड्यातील माणसाने त्याच्यावर विश्वास ठेवला़ परिस्थितीनुसार नव्या संक्रमणाची चाहूल लागल्याने सामान्य व्यक्तीनेही त्यावर विश्वास ठेवला़आज या ‘सत्संगा’ला पैशांसह हजारो लोक उपस्थित राहत आहे़आणि यातील बुवा, महाराज काजू, मनुक्याचा बोकणा भरीत तृप्तीची ढेकर देत या गावाहून त्या गावी लोळण घेत आहेत़ महाप्रसादाच्या नावाखाली पैसा आणि धान्य गोळा होत आहे़ दुसºयाच्या पोटाची सोय करीत त्यावरील ‘साय’ मात्र आपल्या घशात कशी उतरवता येईल, यातच विचारमग्न आहे़ यात दोष कुणाला त्यांच्या लुटारू चलाखीला की लोकांच्या भोळ्या आणि भ्रामक कल्पनांना? शेवटी प्रश्न कायमच राहणार आहे़ बदलत्या दिवसांबरोबर आपल्या गावदैवतांना न विसरता परंपरेने चालत आलेल्या श्रद्धेला मात्र विसरू नये, इतकंच! © संजय मुंदलकर
